Een huilende baby die meteen stil wordt zodra de speen erin gaat. Een peuter die bij een driftbui binnen seconden rustig wordt. Weinig hulpmiddelen werken zo snel en zo betrouwbaar als de fopspeen. Geen wonder dat veel ouders zich afvragen hoe ze zonder zouden moeten.
Toch is diezelfde effectiviteit ook de valkuil. Een speen is oorspronkelijk bedoeld voor de allerjongste baby's, maar blijft bij veel kinderen in gebruik tot ver in de peutertijd. Precies op dat punt ligt er een waardevolle rol voor de tandarts.
Waarom de speen zoveel doet voor ouder én kind
De speen neemt een stukje van het werk van de ouder over, en dat is precies waarom hij zo geliefd is. Baby's hebben hulp nodig om spanning en prikkels te verwerken. Normaal gesproken bieden ouders die troost. Zuigen werkt echter ook kalmerend, en de speen neemt dat stukje troosten tijdelijk over.
Voor zowel ouder als kind is dat in eerste instantie prettig. Maar een kind groeit, en wat ooit een hulpmiddel was, verandert geleidelijk in een vaste gewoonte. De speen wordt dan niet meer gevraagd uit zuigbehoefte, maar bij verdriet, verveling, vermoeidheid of gewoon omdat het slapen tijd is. De speen is dan geen fysiologische behoefte meer, maar een vast onderdeel van de dagelijkse routine geworden.
De invloed van de eerste tandjes op zuigen en mondmotoriek
Het doorkomen van de eerste tandjes is een zichtbaar en herkenbaar moment in de ontwikkeling van een baby. Maar er verandert in die periode veel meer dan alleen het gebit.
De tong, lippen, kaken en tanden krijgen stuk voor stuk een andere functie. Waar de tong in het begin vooral grof van boven naar onder beweegt, leert hij in het eerste levensjaar steeds fijnere, gerichte bewegingen te maken. Ook de zijwaartse beweging die nodig is om te kauwen, komt erbij. Tegelijkertijd worden de kaken sterker en wordt het gehemelte breder, zodat het kind overstapt op vast voedsel. Zuigen past simpelweg steeds minder bij deze ontwikkeling.
Advies: koppel het afbouwen van de speen aan de eerste tandjes
Mijn advies aan ouders is helder: gebruik de eerste tandjes als startpunt om de speen af te bouwen.
Hoe eerder je hiermee begint, hoe kleiner de stap meestal is. Zo voorkom je dat een hulpmiddel voor een baby uitgroeit tot een stevig ingesleten gewoonte bij een peuter.
Een tandartsbezoek is een natuurlijk moment om dit onderwerp aan te snijden. Een eenvoudige vraag als "Waarvoor heeft je kind de speen vooral nodig?" werkt vaak al als eye-opener. Niet als verwijt, maar als uitnodiging om samen stil te staan bij de functie die de speen inmiddels vervult. Veel ouders realiseren zich namelijk niet hoe groot een deel van de dag de speen al inneemt. Eén gerichte vraag van een tandarts kan voldoende zijn om ouders te laten nadenken over alternatieven.
Stoppen is voor een peuter best een ding
Vanuit volwassen perspectief lijkt de oplossing simpel: haal de speen gewoon weg. Voor een peuter voelt dat heel anders. Hij kent niet beter; de speen is er zijn hele leven al geweest.
Wie de speen weghaalt, moet dus iets anders aanbieden: meer lichamelijke nabijheid, een knuffel, een uitgebreider slaapritueel. Voor de ouder betekent dit tijdelijk weer wat extra inspanning, het werk dat de speen eerder had overgenomen. Dat is een belangrijk punt om ouders vooraf uit te leggen, zodat ze niet voor verrassingen komen te staan.
Een kind voorbereiden op een grote verandering
Een ingrijpende verandering vraagt om voorbereiding die aansluit bij het niveau van het kind. Vanuit die gedachte schreef ik, als preverbaal logopedist en specialist in mondmotoriek, het boek Silas slaapt zonder speen.
Het doel van het boek is simpel: kinderen enthousiast maken over het stoppen, zonder de speen af te keuren en zonder ouders een schuldgevoel te geven.
Silas, een vrolijke aap, is de mascotte die peuters begeleidt bij het afscheid van de speen. Hij verzamelt speentjes voor zijn slinger, en in het verhaal hangen alle dieren hun eigen speen erbij. Zo wordt afscheid nemen iets zichtbaars en feestelijks in plaats van iets verdrietigs. Het boek bevat daarnaast praktische tips en een aftelkalender, zodat ouders hun kind stap voor stap kunnen voorbereiden.

Voorleesboek: Silas slaapt zonder speen
Afscheid nemen van de speen is lastig, maar Silas laat zien dat het ook iets is om trots op te zijn. Hij hangt zijn speentjes aan een slinger en zijn vriendjes doen vrolijk mee. Zonder speen kunnen ze ineens allerlei leuke dingen doen. Samen vieren ze feest tot ze moe zijn. Zouden ze zonder hun speen kunnen slapen?
- Een fijn voorleesboek om samen te delen en het gesprek te openen over afscheid nemen van de fopspeen.
- Met praktische tips voor ouders van Maaske Treurniet, logopedist en expert in mondmotoriek.
- Inclusief een Dag Speentje-plan, met stickervel en aftelkalender, om samen toe te leven naar speenvrij slapen.
Het boek kost € 14,99 en is hier te bestellen bij Volmondig Logopedie.
Van boek tot landelijke actie: de Week zonder speen
Stoppen met de speen is belangrijk, maar zelden urgent. Daardoor blijft het voor veel ouders lang liggen. Om die drempel te verlagen, was er dit jaar voor het eerst de Week zonder speen.
Van 21 september tot en met 5 oktober 2026 deden organisaties door heel Nederland mee: tandartspraktijken, logopediepraktijken en andere zorgverleners nodigden ouders uit om samen met hun kind toe te werken naar het inleveren van de speen bij Silas.
Op 5 oktober vierden de deelnemende organisaties het speen-stopfeest. Er hing een spenenslinger, en kinderen die hun speen inleverden kregen een goodiebag en een Silas-diploma. Door deze gezamenlijke, herkenbare aanpak wordt het afscheid concreet en feestelijk in plaats van beangstigend. Zoals een ouder het verwoordde: "Ik vind het vreselijk spannend, maar het voelt alsof nu het moment is aangebroken. Heel leuk dat mijn kind een cadeautje kreeg in ruil voor zijn speen."
Auteur: Maaske Treurniet, logopedist, Taal- en Spraakpatholoog en lactatiekundige